KAYNAK Dergisi - Kurumları ve İnsan Kaynakları Alanını Besleyen KAYNAK.

BALTAŞ BİLGİEVİ YAYINIDIR

Ana Sayfa  | Son Sayı  | Arama  | Künye  | İletişim  | Yasal Uyarı

KAYNAK Sayı 80


  Geri Bildirim

KAYNAK Dergisi Sayı:80

Dönem / Yıl:
EKİM-ARALIK 2019

İÇİNDEKİLER

Geri Bildirim Almak ve Vermek

Geri Bildirim sayısını hazırlarken

Sokrates Döneminde Bir Robot

Etkili Geri Bildirimin Altı Kuralı

Koçun Geri Bildirim Kılavuzu

Veriye Dayalı Geri Bildirim

Ortak Aklı Önemsiyoruz

Geri Bildirim Alma Yönündeki Engeller

Geri Bildirim Döngüsü

Hayatımızda Geri Bildirimler

Perakende Sektöründe Anlık Geri Bildirim Vermek

Akademik Kurumlar ve Geri Bildirim

Öğretmen Gelişimi ve Geri Bildirim

Geri Bildiriminiz Hediyeniz Olsun

İşletmenin Nabzı Geri Bildirimde Atar

Müşteri Geri Bildirimini Değerlendirmek

Tüm Sayılar

 

Dergi Seçimi

Tüm Sayıları Göster

En Çok Okunan Makaleler

1 Farklı Kültürlerde Görgü Kuralları
2 Düzenli İş Hayatı İçin Protokol Kuralları
3 İş Yaşamında Dış Görünüş ve Temsilin Önemi
4 İletişim ve Benlik Kavramı
5 Toplantı Görgü Kuralları
6 İş Çatışması Yüceltir
7 Ik’nın Görgü Kuralları Kazanılmasındaki Rolü
8 İş Yemeği ve Yemek Yeme Görgü Kuralları
9 Kurumsal Akademilerin Kuruluşu, Eğitsel Yapısı ve Geleceği
10 Hayvanlar Aleminde Ekip Çalışması
Geri Bildirim Döngüsü 

Makale Handan Odaman Uşaklıgil Baltaş Grubu, Akademik Çalışmalar

Birçoğumuz geri bildirim kavramıyla iş hayatına adım attığımızda tanıştık. Bilinçli deneyimlerimizin kavramı performans görüşmesiyle eş değer tuttuğu oldu. Oysa geri bildirim yaşamın tüm an ve alanlarını kapsar.

Geri bildirim, var oluşun merkezinde yer alan sistemsel bir döngüdür. Sistemleri düzenleyen etki-tepki ilişkisi birçok bilim dalında çalışılmıştır. Bu yazıda geri bildirim döngüsünün farklı örneklerini bulacak, genellikle bilinçli olarak farkında olmadığımız işleyişini keşfe çıkacaksınız.

Genel görelilikten geri bildirime

Evrensel çekim kanununu ortaya koyan Newton, maddenin Dünya’nın çekim kuvveti sebebiyle düştüğüne inanıyordu. Einstein ise maddenin düşmediğini, bükülen uzay-zaman boyunca hareket ettiğini savunuyordu.

Düşmeyip nasıl süzüldüğümüzün yanıtını vermeden önce, kendi zamanlarının büyük düşünürleri olan bu kuramcılardan ilham alalım. Maddenin kapsamı hakkında biz de büyük düşünelim ve Dünya gezegeninin kendisini bir madde olarak kabul edelim.

Konuya bu büyüklükte baktığımızda, Newton’un söyleminin aksine, bir maddenin bir başka madde tarafından basitçe kendine çekilmediğini artık biliyoruz. Maddenin kütle ve enerjisinin dağılımıyla tanımlanan varlığı, uzay-zamanı büker. Bükülen bu uzay-zaman ise maddenin hareketini etkiler. Buna genel görelilik kuramı denir.2 Farkında olmasak da varlığımız, çok küçük bir parçasını oluşturduğumuz evrenin geri bildirim döngüsünde konumlanır.

Şekil 1. Negatif (soldaki) ve pozitif (sağdaki) geri bildirim döngüleri.5


Denge ve döngü ilişkisi

Bir geri bildirim döngüsünün işleyişinin temelleri kimya alanında tanımlandı. İki bağımsız araştırmacı Henri Louis Le Chatelier ve Karl Ferdinand Braun’un çalışmalarıyla ilişkilendirildi. Le Chatelier-Braun (LCB) prensibine göre, dinamik dengede olan bir sistem dışardan strese maruz kaldığında, bu stresi azaltmak ve yeni bir denge kurmak üzere uyum sağlar. Sistemin dengesi bozulduğunda, buna neden olan etkiyi telafi edecek karşıt bir etki oluşur.3

Geri bildirim döngüsü dinamik bir sistemdeki sebep-sonuç ilişkisiyle oluşur. Süreç girdi ile çıktıyı içerir. Çıktı geriye dönük bilgi gönderir. Böylelikle, girdinin artırılması ya da azaltılması kararı verilir. En basit geri bildirim döngüsünün 2 değişkeni vardır. İlk değişken ikinci değişkeni etkiler. İkincideki değişim ilkini geri etkiler. Bu anlamda çıktı, yeni girdi olarak kullanılmaya başlar.4

Döngüler negatif ya da pozitif olabilir (Şekil 1). Negatif geri bildirim döngüsünde, ikincil etki (B etkisi) aracılığıyla, başta görülen birincil etki (A etkisi) azalır. Dolayısıyla, sistemde ilk başta meydana gelen ve sistemin dengesini bozan değişim ortadan kaldırılmaya ve denge tekrar sağlanmaya çalışılır. Buna karşılık, pozitif geri bildirim döngüsünde, ikincil etki (B etkisi) aracılığıyla, ilk etki (A etkisi) artar. Bu nedenle, başlangıçtaki etki büyür, sistem dengedeki ilk halinden daha da uzaklaşır.5

Araba kullanmayı yeni öğrenmeye başladığınızı ve manuel vitesli bir arabayı saatte 90 km hızla kullandığınızı hayal edin. Taşlık bir yola girmek üzeresiniz ve hız sınırının 50’ye düştüğünü gösteren bir tabela gördünüz. Bu tabela döngüdeki ilk değişimi başlatır. Hız sınırını aşmama zorunluluğu kaygı doğurur. Bu kaygı, odaklanmış dikkatinizde değişime neden olur ve mevcut hızınızla beklenen hız arasındaki farkı anlamak için aracınızdaki hız göstergesini kontrol etmenizi sağlar. Göstergedeki değer, frene basmanıza yol açar. Frene basmanızla birlikte yavaşlarsınız ve taşlık yolda arabanız biraz sarsılmaya başlar. Sarsılma etkisi odağınızın yeniden değişmesine ve hangi viteste gittiğinizi kontrol etmenize neden olur. Vitesi küçülttüğünüzde araba normal seyrine geri döner ve 50 km’lik hız sınırına uyumlu bir sürüşe geçersiniz. Böylelikle en başta yükselen kaygı düzeyiniz azalır ve denge haline geri dönersiniz. Bu yaşantı taşlık yol için yüksek kalan hızın beklentiye uygun biçimde düşürülmesi ya da artan kaygı düzeyinden yeniden dengeli bir duygu durumuna geçilmesi olarak iki şekilde değerlendirilebilir. Her ikisi de negatif geri bildirim döngüsüne örnektir. Döngü bir zaman sonra o kadar otomatikleşir ki, olay akışını bilinçli olarak fark etmek zorlaşır.

Aracınızla önemli bir toplantıya giderken bu kez trafiğin yavaşladığını düşünün. Sıkışan trafik döngüyü başlatır ve bu defa gideceğiniz yere yetişememe ihtimali kaygı doğurur. Geç kalma ihtimalinizin olası sonuçlarını düşünmeye başlarsınız ve bu durum çözüm aramanıza neden olur. Navigasyon programına yönelirsiniz. Araştırmanız, alternatif bir güzergâh belirlemenize yol açar. Yolunuzu değiştirmek için hamle yaptığınızda sizinle beraber birçok aracın aynı yola sapmaya karar verdiğini görürsünüz. Oluşan çoğunluk etkisi şerit değiştirmek isteyen araçların yolda birikmesine neden olur. Orta şerit kapanır. Bunu sonucunda trafik sıkışıklığı artar. Bu durum sizi daha da kaygılandırır. Bu da pozitif geri bildirim döngüsüne örnektir. Duygu, düşünce ve eylem dizisi birbirini yine öyle hızlı tetikler ki, olay ilişkisinin yaşandığı anda farkına varmak zorlaşır.

Döngü örnekleri iş ortamı açısından değerlendirildiğinde, özellikle negatif geri bildirim döngüsü ile benzerliğini görmek kolaydır. İş ortamında “yapıcı geri bildirim” olarak adlandırmayı tercih ettiğimiz olumsuz geri bildirimle, beklentiye uymayan davranışın azaltılması ve kurumda tekrar denge durumuna ulaşılması hedeflenir. Bir kurala uyma zorunluluğu doğuran ilk örnekte, davranış değişikliği dışardan gelen yaptırımla (trafik tabelası) ilişkilidir. İş hayatında da olumsuz geri bildirimle ilgili algı çoğu kez bir yaptırım olduğu yönündedir. Pozitif geri bildirim döngüsünde hayatın akışında kendiliğinden gelişen bir olay (trafiğin sıkışması) içinizdeki kayıptan kaçınma dürtüsünü harekete geçirmiştir. Yüksek performansınız ödüllendirildiğinde, bunu yeni başladığınız diğer işlerde de göstermenizin beklenmesi kaygı doğurur. Üstelik süreçte engelle karşılaşırsanız, aynı başarıyı tekrarlayamama ihtimali kaygınızı artırır. Ancak gündelik yaşantınızı etkilemeyecek düzeydeki kaygı sizin için aynı zamanda bir enerji kaynağıdır ve bu enerjiyi olumluya yöneltmek mümkündür. Böylelikle çözüm üretme, önlem alma ve başarılı uygulamayı çoğaltma ihtimali doğar. Pozitif geri bildirim sorumluluk duygusunu besler.

Seçilen çözüm yolları her zaman işe yaramasa da, yılmazlık göstermek stresle başaçıkma becerisini zamanla güçlendirecek ve stresi tehdit yerine fırsat olarak görmeyi kolaylaştıracaktır.6

Dıştan içe döngüsel bakış

Dış çevredeki döngüsel gözlemimize uzay yolculuğuyla başladık. Ardından araç yolculuğuyla gözlem sahamızı daralttık. Şimdi de iç dünyaya adım atalım ve bedenimizde bir yolculuk yapalım.

Bedendeki iç dengeyi sürdürme eğilimine homeostazi denir. Bedenin birçok değişkeni için geçerli olsa da, negatif geri bildirim döngüsü için ilk akla gelen sıcaklığı dengelemektir. Örneğin, egzersiz yaptığınız sırada, vücut sıcaklığınız yükselir ve bedeninizi soğutacak mekanizmaları etkinleştirmeniz gerekir. Çevrenizdeki ısı kaybını hızlandırmak için derinize yönelen kan akışı artar, terlemeye başlarsınız ve terin cildinizden buharlaşması sizi serinletir. Öte yandan, soğuk bir odada üşüyorsanız, beyninizdeki sıcaklık merkezi sizi ısıtmaya yardımcı olacak mekanizmaları tetikler. Derinize yönelen kan akışı azalır, titremeye başlarsınız ve kaslarınızın daha fazla ısı üretmesi sağlanır.7

Bedendeki pozitif geri bildirim döngüsü, sonlanacağı kesin görülen bir olayla tetiklenir. Çünkü bedenin mevcut değişimini devam ettirmesi istenmez. Doğum ve kan kaybı, yalnızca gerektiğinde etkinleştirilen iki pozitif geri bildirim döngüsü örneğidir.8 Doğum başladığında rahim ağzı kasılır ve sinirleri uyarır. Sinir hücreleri kasılmanın büyüklüğüne duyarlıdır. Beynin hipofiz bezine uygun miktarda oksitosin salgısı komutu vermesine yol açar. Salgılanan oksitosin kan dolaşımıyla rahme taşınır. Oksitosin rahimde daha büyük bir kasılmayı tetikler ve bebek rahim ağzına itilir. Rahim ağzındaki bu ikincil uyarılma beyni daha fazla oksitosin salgılamaya yönlendirir. Bu döngü sayesinde bebeği sağlıklı doğurmak kolaylaşır. Kan kaybındaysa, bedendeki aşırı zararı tersine çevirmeye odaklanılır. Yaralı kan damarı duvarındaki maddeler salınır ve pıhtılaşma süreci başlar. Her aşamada, daha fazla pıhtı maddesinin salınımı tetiklenir. Bu, hasarlı bölgeyi mühürleme işlemlerini hızlandırır.

Bu örneklerin iş ortamı için ilk akla getirdiği, ileriki aşamalarda ihtiyaç duyulan kritik bir eylemin, sürecin başındaki daha basit davranış değişikliklerinin gerçekleşmesine bağlı olmasıdır. Geri bildirim alan çalışan, değişim ihtiyacının karmaşıklığı içinde kaybolabilir. Bu nedenle, tutum ve davranışlarının etki-tepki zincirindeki rolünü anlamasına ihtiyaç vardır. Yöneticinin çalışanına yalnızca nihai ve kritik eylem beklentisini aktarması yeterli değildir. Ana eylemin hazırlayıcısı olan öncül eylemler hakkında kendisinin de fikir sahibi olması, çalışanının fikrini alması, ihtiyaç halinde farklı birimlerin desteğini devreye sokarak değişim sürecini yapılandırması önemlidir. İnsan vücudunda pozitif geri bildirim döngüsünün kriz zamanlarında tetiklenmesi, işin ilham alınacak bir başka boyutudur. Böyle zamanlarda kötü nelerden vazgeçileceği yerine, iyi nelerin artırılabileceğine odaklanmak, olumsuzu konuşmaktan vazgeçip olumluyu çoğaltmaya çalışmak fark yaratır. Günümüzde “nudge” gibi yenilikçi müdahale yöntemleri olumlu davranışı artırmaya yönelik etkili tasarım örnekleri kullanmaktadır.

Sonuç

Geri bildirim döngüsü, değişimin içimizden ve dışımızdan kaynaklanan, birbirine bağlı birden çok değişkenin yönetimiyle mümkün olacağının kanıtıdır. Biyolojik hatırlatıcılarımız bu döngüyü bizim yerimize harekete geçirir. Kurum içindeki hatırlatıcılar ise, bir organizma gibi işleyen kurumun biyolojisine uyum sağlamalıdır. Bunun için geri bildirim döngüsünü kurum değerlerinin çatısına oturtmak anlamlı olacaktır.

Kaynakça:
1. Bolejko K. From Newton to Einstein: the origins of general relativity [İnternet] Uygun erişim: http://theconversation.com/from-newton-to-einstein-the-origins-of-general-relativity-50013
2. General relativity theory [İnternet] uygun erişim: https://www.physicsoftheuniverse.com/topics_relativity_general.html
3. Norwich KH. Le Chatelier’s principle in sensation and perception [İnternet]. Uygun erişim: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fphys.2010.00017/full
4. Feedback loops [İnternet]. Uygun erişim: https://www.learning-theories.com/feedback-loops.html
5. Feedback cycle [İnternet] Uygun erişim: https://energyeducation.ca/encyclopedia/Feedback_cycle
6. Corin A. A new study says anxiety can help you perform better -- but only if you know how to respond to it [İnternet]. Uygun erişim: https://www.forbes.com/sites/amymorin/2017/08/12/a-new-study-says-anxiety-can-help-you-perform-better-but-only-if-you-know-how-to-respond-to-it/#1812e50a20f6
7. Homeostasis [İnternet] Uygun erişim: https://www.khanacademy.org/science/high-school-biology/hs-human-body-systems/hs-body-structure-and-homeostasis/a/homeostasis
8. Homeostasis [İnternet] Uygun erişim: https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/1-5-homeostasis/


 

Ana Sayfa  | Son Sayı  | Arama  | Künye  | İletişim  | Yasal Uyarı

© Tüm hakları www.Baltas-Baltas.com'a aittir.